Dziwne nazwiska, trudne przypadki i pułapka na językowych śmiałków

W Miejskiej Bibliotece Publicznej im. Adama Asnyka w Kaliszu język polski znów bierze na warsztat sprawy, które łatwo przeoczyć w codziennej rozmowie. Tym razem chodzi o nazwiska zakończone na „-ów” i „-ow” - podobne do nazw miejscowości, a jednak podlegające własnym regułom.

• Złote Pióro 91 zaczyna się od piłkarskiego nazwiska
• Samogłoska zmienia brzmienie, ale nie zmienia reguły
• „-ow” dla kobiet pozostaje bez zmian

Złote Pióro 91 zaczyna się od piłkarskiego nazwiska

Punktem wyjścia jest historia zasłyszanego w radiu nazwiska Jerzego Kaziowa. Początkowo mogło ono zabrzmieć jak „Kaziuk”, ale prasowe relacje po meczu Dyskobolia Grodzisk Wielkopolski - Legia Warszawa rozwiały wątpliwości. Spotkanie odbyło się w 1998 roku, a Kaziów zdobył w nim dwie bramki.

To nazwisko uruchomiło językową lawinę. Nagle okazało się, że obok Kaziowa istnieją także Mikołajków, Paczków, Fedorów czy Folwarków. Brzmią trochę jak nazwy miast i miasteczek, dlatego łatwo się potknąć, gdy trzeba użyć ich w innym przypadku. Tymczasem są to pełnoprawne nazwiska i - jeśli chodzi o mężczyzn - trzeba je odmieniać. 📚

W liczbie pojedynczej wygląda to tak:

• mianownik: Kaziów, Mikołajków, Paczków, Fedorów, Folwarków,
• dopełniacz: Kaziowa, Mikołajkowa, Paczkowa, Fedorowa, Folwarkowa,
• celownik: Kaziowowi, Mikołajkowowi, Paczkowowi, Fedorowowi, Folwarkowowi,
• biernik: Kaziowa, Mikołajkowa, Paczkowa, Fedorowa, Folwarkowa,
• narzędnik: Kaziowem, Mikołajkowem, Paczkowem, Fedorowem, Folwarkowem,
• miejscownik: Kaziowie, Mikołajkowie, Paczkowie, Fedorowie, Folwarkowie,
• wołacz: Kaziów!, Mikołajków!, Paczków!, Fedorów!, Folwarków!

Najwięcej kłopotów sprawia celownik. Poprawnie powiemy „Kaziowowi” i „Mikołajkowowi”, a nie „Kaziowi” czy „Mikołajkowi”. Te krótsze formy sugerowałyby bowiem inne nazwisko: Kazio albo Mikołajek.

Samogłoska zmienia brzmienie, ale nie zmienia reguły

W odmianie znika również „ó”, które przechodzi w „o”. Dlatego mówimy „gol Kaziowa”, a nie „gol Kaziówa”. Działa tu podobna zasada jak w nazwach geograficznych: jedziemy do Krakowa, Ostrowa, Lubartowa czy Chorzowa, nie zaś do „Krakówa” albo „Chorzówa”.

Ta sama logika wraca w liczbie mnogiej. Formy mogą wyglądać nieco zaskakująco, ale są konsekwentne:

• mianownik: Kaziowowie, Mikołajkowowie, Paczkowowie, Fedorowowie, Folwarkowowie,
• dopełniacz i biernik: Kaziowów, Mikołajkowów, Paczkowów, Fedorowów, Folwarkowów,
• celownik: Kaziowom, Mikołajkowom, Paczkowom, Fedorowom, Folwarkowom,
• narzędnik: Kaziowami, Mikołajkowami, Paczkowami, Fedorowami, Folwarkowami,
• miejscownik: Kaziowach, Mikołajkowach, Paczkowach, Fedorowach, Folwarkowach,
• wołacz: Kaziowowie!, Mikołajkowowie!, Paczkowowie!, Fedorowowie!, Folwarkowowie!

Nieodmienianie takich nazwisk nie jest bezpiecznym wyjściem. Nietypowa końcówka może zmylić, zwłaszcza gdy identycznie brzmi nazwa miejscowości. Skoro jednak odmieniamy Paczków jako miasto, tym bardziej warto pamiętać o odmianie nazwiska Paczków. ✍️

„-ow” dla kobiet pozostaje bez zmian

Osobną historię mają nazwiska zakończone na „-ow”. Dobrym przykładem jest Beata Maksymow, znana dżudoczka posługująca się pseudonimem Kruszyna. W przypadku kobiety nazwisko pozostaje nieodmienne, ponieważ nie kończy się na „-a”. Jej ojciec Zbigniew, jako mężczyzna, powinien już odmieniać swoje nazwisko.

Problem pojawia się w miejscowniku. Forma „Maksymowie” może dotyczyć zarówno mężczyzny o nazwisku Maksymow, jak i osoby noszącej nazwisko Maksymów. Rozróżnienie „Maksymówie” i „Maksymowie” byłoby bardziej precyzyjne, ale w praktyce się nie przyjęło.

Na koniec wraca jeszcze sportowy trop i nazwisko Magiera. „Gol Magiera” oznaczałby bramkę zawodnika o nazwisku Magier. Jeśli mowa o piłkarzu Magierze, poprawna forma brzmi: gol Magiery. ⚽

Takie językowe drobiazgi potrafią zdecydować, czy zdanie brzmi naturalnie i poprawnie. Właśnie z takich niepozornych pułapek składa się kolejna odsłona cyklu „Złote Pióro”, prowadzonego przez kaliską bibliotekę i Klub Miłośników Polszczyzny.

na podstawie: Miejska Biblioteka Publiczna im. Adama Asnyka w Kaliszu.