Dlaczego mówimy z Wrocławia, a nie z Wrocława - o Grabie, odmianach i językowych śladach

W lokalnej rubryce językowej Miejskiej Biblioteki Publicznej im. Adama Asnyka w Kaliszu pojawiła się krótka lekcja odmiany, która rozrusza refleksję nad nazwami miejscowymi. Tematem były dwa pozornie proste pytania - jak odmieniać Grab i dlaczego Wrocław kończy się inaczej niż Kraków - a odpowiedzi sięgają urzędowych wykazów i historii języka. 🤓📚

• Wytłumaczono, skąd bierze się odmiana Wrocławia i podobnych nazw
• Złote Pióro pokazuje, że Grab w różnych miejscach odmienia się inaczej
• Przyjrzano się historycznym śladom miękkości końcówek i ich konsekwencjom dla odmiany

Wytłumaczono, skąd bierze się odmiana Wrocławia i podobnych nazw

W poradzie językoznawcy zwracają uwagę, że decyzja o formie zależy od historycznej natury końcowej spółgłoski i tradycji odmiany. Nazwy zakończone na -aw zwykle zachowują miękkość w formach zależnych, stąd popularne: Wrocław - do Wrocławia - w Wrocławiu. Ekspert wyjaśniał to tak:

Dzień dobry!

Dlaczego Wrocław w miejscowniku będzie we Wrocławiu, a nie we Wrocławie, jak we Lwowie czy w Krakowie?

O opisanej w pytaniu sytuacji decydują względy natury historycznojęzykowej. W wypadku mniej popularnych nazw miejscowych zakończonych na spółgłoskę wargową [v] często nasuwają się wątpliwości, czy traktować je jako rzeczowniki twardotematowe, czy jako miękkotematowe, a niekiedy nawet czy jako rzeczowniki rodzaju męskiego, czy też żeńskiego (por. np.Ostrów).

Nazwy zakończone na -ew, -ów PRZEWAŻNIE odmieniają się jak rzeczowniki twardotematowe (z -(i)e w miejscowniku), por. np.

Karczew – do Karczewa – w Karczewie, Kraków – do Krakowa – w Krakowie, Lwów – do Lwowa – we Lwowie, Łuków – do Łukowa – w Łukowie, Rogów – do Rogowa – w Rogowie, Skoczów – do Skoczowa – w Skoczowie, Sochaczew – do Sochaczewa – w Sochaczewie, Tczew – do Tczewa – w Tczewie.

Z kolei nazwy zakończone na -aw PRZEWAŻNIE odmieniają się jak rzeczowniki miękkotematowe (z -u w miejscowniku), por. np.

Jarosław – do Jarosławia – w Jarosławiu, Wodzisław Śląski – do Wodzisławia Śląskiego – w Wodzisławiu Śląskim, Wrocław – do Wrocławia – we Wrocławiu.

Podobne zjawisko dotyczy również nazw własnych geograficznych zakończonych na spółgłoskę wargową [m], por. np. odmianę twardotematową:Chełm – do Chełma – w Chełmie oraz odmianę miękkotematową:Radom – do Radomia – w Radomiu.

(…)

• Dr hab. Adam Wolański

Taka klasyfikacja nie jest jednak bezwzględna - słowo PRZEWAŻNIE w cytacie podkreśla, że wyjątki występują i czasem trzeba sięgnąć do oficjalnych wykazów lub lokalnych zwyczajów. 😊

Złote Pióro pokazuje, że Grab w różnych miejscach odmienia się inaczej

Rubryka opisuje dwa przypadki nazwy Grab w województwie wielkopolskim, ilustrując, że ta sama forma pisana może mieć odmienność urzędową zależnie od lokalizacji. W wykazie urzędowym dla Grabu w powiecie pleszewskim podane są formy:

• Mianownik: Grab
• Dopełniacz: Grabia
• Celownik: Grabiowi
• Biernik: Grab
• Narzędnik: Grabiem
• Miejscownik: Grabiu
• Wołacz: Grabiu!

Dla innego Grabu - części wsi Krowica Zawodnia w gminie Szczytniki - wykaz przewiduje odmianę inną:

• Mianownik: Grab
• Dopełniacz: Grabu
• Celownik: Grabowi
• Biernik: Grab
• Narzędnik: Grabem
• Miejscownik: Grabie
• Wołacz: Grabie!

To pokazuje, że przy wątpliwościach warto sprawdzić zarówno urzędowy wykaz, jak i lokalny zwyczaj – bo gramatyka i mowa mieszkańców czasem wybierają różne rozwiązania. 🌳

Przyjrzano się historycznym śladom miękkości końcówek i ich konsekwencjom dla odmiany

Autor tekstu sięga też do badań historycznych, by wytłumaczyć skąd pochodzą różnice. Fragment zestawienia cytuje badacza, który opisuje dawną miękkość końcówek i jej wpływ na współczesne formy przypadków:

Jeszcze do końca XVII wieku nazwy Wrocław,Bytom, Radom(i parę innych) wymawiało się miękko jako [wrocław’], [bytom ’], [radom ’]. Była to pozostałość po pierwotnym przyrostku –ji, który dodawano do imienia, żeby powstała nazwa dzierżawcza, tzn. oznaczająca posiadacza.

Miasto założone przez Wrocisława, skróconego później do Wrocława, nazywało się więc Wrocławji gród, przez Bytoma –Bytomji gród, a przez Radoma –Radomji gród.

Z czasem jednak (mniej więcej od XVIII wieku) końcowe głoski miękkie zaczęli ludzie wymawiać twardo, i tak zostało do dziś.

Z tego właśnie powodu mówimy i piszemy Wrocław,Bytom,Radom(a także karp, gołąb), ale odmieniamy:Wrocławia, Bytomia, Radomia; Wrocławiowi, Bytomiowi, Radomiowi.

• dr hab. Maciej Malinowski

Takie ujęcie przypomina, że współczesna odmiana to często efekt długiego procesu fonetycznego i historycznego, nie zaś jedynie kaprys gramatyki. 🕰️

Na koniec praktyczna uwaga dla ciekawskich i tych, którzy chcą dopytać o szczegóły: Miejska Biblioteka Publiczna im. Adama Asnyka w Kaliszu udostępnia rubrykę i materiały klubu. Kontakt do redakcji rubryki jest dostępny — [email protected] — tam można kierować pytania dotyczące kolejnych wątpliwości językowych. ✉️🤝

na podstawie: Miejska Biblioteka Publiczna im. Adama Asnyka w Kaliszu.